เช็กก่อนเสื่อม ทรงเข่าโก่งและพื้นรองเท้าสึก สัญญาณเตือนโครงสร้างก่อนเข่าเสื่อม

ทรงเข่าโก่งเป็นสัญญาณเตือนที่ตรวจพบได้ก่อน ข้อเข่าเสื่อม จะแสดงอาการชัดเจน เพราะแนวแรงจากน้ำหนักตัวจะกดฝั่งใน (Medial) ของข้อเข่ามากกว่าปกติ ส่วนพื้นรองเท้าที่สึกผิดข้างเป็นเพียงเบาะแสเบื้องต้น ไม่ใช่เกณฑ์วินิจฉัย ต้องดูร่วมกับท่าเดินและการประเมินจากนักกายภาพบำบัด กระดูกที่โก่งแล้วไม่สามารถดัดให้ตรงได้ด้วยการนวดหรืออุปกรณ์ แต่สามารถช่วยลดปวดและชะลอความเสื่อมได้ด้วยการออกกำลังกายเฉพาะบุคคล การควบคุมน้ำหนัก และการรักษาเชิงอนุรักษ์

ผู้สูงวัยที่เดินตลาดทุกเช้า หรือคนทำงานนิคมอุตสาหกรรมที่ยืนเดินทั้งวัน หลายคน ปวดเข่า ฝั่งในจี๊ดๆ ทุกครั้งที่ลงน้ำหนัก ทั้งที่ไม่เคยบาดเจ็บ ต้นเหตุอาจอยู่ที่รูปทรงของขาที่ทำให้แรงกระจายไม่เท่ากัน

ในภาวะเข่าโก่ง (Genu Varum) เส้นแนวรับน้ำหนักจะผ่านด้านในของจุดกึ่งกลางข้อเข่า แรงจึงกระจุกที่ข้อเข่าฝั่งใน ส่วนภาวะเข่าชนกัน (Genu Valgum) แรงจะไปกระจุกที่ฝั่งนอก ตามที่งานวิจัยอธิบายไว้ว่าเข่าโก่งทำให้แรงผ่านข้อเข่าฝั่งในเพิ่มขึ้น และเข่าชนกันทำให้แรงผ่านฝั่งนอกเพิ่มขึ้น นอกจากนี้งานวิจัยยังพบว่าแรงบิดที่ข้อเข่าขณะเดินเพิ่มขึ้นตามระดับความโก่ง

หลักฐานจากการติดตามผู้ป่วยจำนวนมากพบว่า เข่าโก่งเพิ่มความเสี่ยงการเกิดข้อเข่าเสื่อมรายใหม่ และในข้อที่เสื่อมอยู่แล้ว เข่าโก่งเพิ่มความเสี่ยงที่ข้อเข่าฝั่งในจะเสื่อมลุกลามประมาณ 3.6 เท่า ขณะที่เข่าชนกันเพิ่มความเสี่ยงที่ฝั่งนอกจะลุกลาม นั่นหมายความว่า แนวขาไม่ได้ทำให้เกิดอาการเอง แต่เป็นตัวเร่งที่ตรวจจับได้ก่อน

ข้อเข่าไม่ได้ทำงานโดดเดี่ยว แต่เชื่อมกับข้อเท้าและสะโพกเป็นสายโซ่การเคลื่อนไหว (Kinetic Chain) จึงสังเกตได้จากหลายจุด

1. ท่าเดิน ดูตอนเท้าแตะพื้นและรับน้ำหนัก ถ้าเข่าดีดออกด้านข้างวูบหนึ่งทุกก้าว เรียกว่า Varus Thrust ซึ่งเป็นจุดที่งานวิจัยให้ความสำคัญ เพราะพบว่า Varus Thrust เพิ่มโอกาสที่ข้อเข่าฝั่งในจะเสื่อมลุกลามประมาณ 4 เท่า และสังเกตได้จากการดูการเดินตามปกติ ส่วนการเดินส่ายตัวไปมาอาจเกี่ยวข้องกับกล้ามเนื้อสะโพกด้านข้างที่อ่อนแรง
2. พื้นรองเท้า ถ้าส้นรองเท้าคู่ที่ใส่ประจำสึกที่ขอบนอกมากกว่าขอบในอย่างชัดเจน อาจเป็นเบาะแสว่าลงน้ำหนักผิดแนว แต่ต้องระวัง เพราะการสึกที่ขอบนอกพบได้ในคนทั่วไปด้วย ขึ้นอยู่กับท่าเดินและชนิดรองเท้า และยังไม่มีเกณฑ์ที่ใช้ยืนยันเข่าโก่งจากรองเท้าได้ จึงเป็นเพียงจุดเริ่มต้นให้ไปตรวจต่อ
3. ฝ่าเท้าและนิ้วโป้งเท้า เท้าแบนหรือนิ้วหัวแม่เท้าเอียงอาจเปลี่ยนวิธีที่เท้ารับน้ำหนัก และส่งต่อแรงบิดขึ้นมาที่เข่า ข้อนี้เป็นเหตุผลทางชีวกลศาสตร์ที่นักกายภาพบำบัดใช้ประเมิน แต่ยังไม่ถึงขั้นเป็นเกณฑ์วินิจฉัยเช่นกัน
4. ท่ายืน ยืนเท้าชิดแล้วถ่ายภาพด้านหน้า ดูว่าเข่าแยกห่างกันจนเห็นได้ชัดหรือไม่ ทั้งนี้การวัดแนวขาที่เชื่อถือได้ต้องใช้ภาพเอกซเรย์ขณะยืนเพื่อวัดมุมของขา ไม่ใช่การดูด้วยตา

เมื่อแรงกดไม่กระจายทั่วผิวข้อ แต่ไปกระจุกที่ฝั่งใดฝั่งหนึ่ง ผิวกระดูกอ่อนฝั่งนั้นจะสึกเร็วกว่าปกติ เมื่อผิวกระดูกอ่อนบางลง ก็อาจกระตุ้นให้เยื่อหุ้มข้ออักเสบ บวมน้ำ และ ปวดข้อเข่า เวลาลงน้ำหนัก ซึ่งตรงกับอาการปวดฝั่งในของผู้ป่วยหลายคน ทั้งนี้ควรเข้าใจว่าแรงที่เพิ่มขึ้นไม่ได้เป็นแบบ "ก้าวกระโดด" เสมอไป เพราะงานวิจัยแสดงว่าแรงเพิ่มขึ้นตามระดับความโก่ง ไม่ได้สูงชันแบบทวีคูณในทุกกรณี

• อย่าพยายามดัดเข่าให้ตรงด้วยตัวเองหรือด้วยแรงกด กระดูกแข็งไม่เปลี่ยนรูปด้วยการนวด ดัด หรือสายรัดทั่วไป และการฝืนแรงอาจทำให้เส้นเอ็นข้างเข่าตึงหรือหลวมเกินจนข้อไม่มั่นคง ซึ่งต่างจากอุปกรณ์พยุงเข่าที่นักกายภาพบำบัดหรือแพทย์ประเมินและเลือกให้ การเปลี่ยนแนวกระดูกจริงๆ ทำได้ด้วยการผ่าตัดปรับแนวกระดูก ซึ่งงานวิจัยพบว่าช่วยลดแรงบิดที่ข้อเข่าลงเหลือราว 60% ของก่อนผ่าตัด แต่เป็นทางเลือกสำหรับบางกรณีที่แพทย์กระดูกและข้อประเมินแล้วเท่านั้น
• กิจกรรมแรงกระแทกสูง ไม่ได้มีข้อห้ามเด็ดขาดสำหรับการวิ่งหรือกระโดด เพราะนักวิจัยยอมรับว่ายังไม่ทราบแน่ชัดว่าการวิ่งปลอดภัยสำหรับผู้ที่เป็นข้อเข่าเสื่อมหรือไม่ จึงควรได้รับการประเมินเป็นรายบุคคลตามระยะความเสื่อมและความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ
• ควบคุมน้ำหนักตัว ช่วยลดแรงที่ข้อเข่าต้องรับ และเป็นคำแนะนำแรกในแนวทางการดูแลข้อเข่าเสื่อม

กระดูกที่โก่งแล้วไม่สามารถแก้ไขได้หากไม่ผ่าตัด แต่ความปวดและกล้ามเนื้อรอบข้อสามารถดูแลได้ แนวทางสากลของ OARSI ให้น้ำหนักสูงกับการให้ความรู้ และการออกกำลังกายบนพื้นที่มีโครงสร้างชัดเจน ทั้งการเสริมกล้ามเนื้อ การออกกำลังกายเพื่อหัวใจและหลอดเลือด และการฝึกทรงตัว โดยแนะนำการออกกำลังกายและการควบคุมน้ำหนักร่วมด้วย

1. ออกกำลังกายเฉพาะบุคคล นักกายภาพบำบัดวางโปรแกรมเสริมกล้ามเนื้อต้นขาและสะโพก เพื่อช่วยพยุงข้อและลดแรงที่ผิวข้อขณะเดิน
2. ลดการอักเสบและความปวดด้วยเครื่องมือ ตัวอย่างเช่น High Power Laser ซึ่งมีการรวบรวมงานวิจัยพบว่าอาจช่วยลดปวดและเพิ่มการใช้งานของข้อได้ดีกว่าวิธีกายภาพบำบัดอื่นในผู้ที่เป็นข้อเข่าเสื่อม แต่ไม่ได้ช่วยเรื่องข้อฝืด ส่วน Deep Heat Therapy (INDIBA) มีงานทดลองแบบสุ่มในผู้ป่วย 45 คน พบว่าช่วยลดปวดและเพิ่มการใช้งานของข้อเข่าได้ในระยะสั้น ควรทราบว่างานเหล่านี้มีขนาดเล็ก ติดตามผลระยะสั้น และงานวิจัย INDIBA ได้รับทุนจากบริษัทผู้ผลิต เครื่องมือจึงมีบทบาทช่วยบรรเทาอาการ ไม่ได้ทำให้กระดูกอ่อนงอกใหม่หรือทำให้แนวขากลับมาตรง
3. Manual Therapy ช่วยคลายความตึงของแคปซูลข้อและเนื้อเยื่อรอบเข่า เพื่อให้ขยับได้ดีขึ้น

แนวขาที่ผิดรูปเป็นปัจจัยเสี่ยงที่ตรวจพบได้ก่อนเข่าเสื่อมลุกลาม การสังเกตท่าเดินและพื้นรองเท้าช่วยให้ตื่นตัวได้เร็วขึ้น แต่การยืนยันต้องอาศัยการประเมินโดยนักกายภาพบำบัดหรือแพทย์ การ รักษาข้อเข่าเสื่อม ที่ต้นเหตุคือการดูแลความปวดและเสริมกล้ามเนื้อรอบข้อ ไม่ใช่การพยายามดัดกระดูกให้ตรง

หากคุณเริ่มสังเกตเห็นพื้นรองเท้าสึกผิดปกติ ปวดเข่าด้านในทุกครั้งที่เดิน หรือเริ่มกังวลว่าวันหนึ่งจะเดินได้ไม่คล่องเหมือนเดิม อย่ารอให้ความเสื่อมลุกลามจนกระทบชีวิตประจำวัน ขอเชิญเข้ารับการตรวจประเมินชีวกลศาสตร์ตั้งแต่ฝ่าเท้าถึงข้อเข่าที่ Zenista Health and Wellness คลินิกรักษาข้อเข่าเสื่อม ทั้งสาขา รักษาข้อเข่าเสื่อมชลบุรี และ รักษาข้อเข่าเสื่อมเพชรบุรี สาขาโรบินสันเพชรบุรี เพื่อวางแผนการดูแลด้วยแนวทางเชิงอนุรักษ์ที่เหมาะกับคุณ

💬 นัดหมายประเมินอาการได้ที่ LINE ID @zenista